Ön inceleme duruşması yalnızca hukuk mahkemelerinde olan bir duruşma türüdür. Aslında her ne kadar ön inceleme duruşması olarak adlandırsak da ön incelemenin duruşmasız yapılması da mümkündür. Mahkemenin ön inceleme yapmasının amacı delillerin toplanması ve tahkikat aşamasına geçmeden önce uyuşmazlığın türünü belirlemek ve tarafları sulhe teşvik etmektir. Tarafların ön inceleme duruşması mazeret bildirimi sunmaksızın duruşmaya katılmamaları halinde, sulh yönünde bir değerlendirme yapılamayabileceğinden katılım büyük önem taşır.
Tarafların sulhe sağlıklı bir şekilde teşvik edilebilmesi amacıyla genellikle ön incelemeler duruşmalı olarak yapılarak tarafların katılımı beklenmektedir. Katılımla birlikte duruşma esnasında hakim, sulhe ilişkin bir açıklama yapılmasını da beklemektedir. Tahkikat aşaması olarak adlandırılan bir sonraki aşamada ise deliller toplanarak, değerlendirilmektedir. Ön incelemede amaç uzun süren delillerin toplanması aşamasına geçmeden davayı daha kısa bir sürede ve tarafların isteği doğrultusunda sonuçlandırmaktır.
Ön İnceleme Duruşmasında Neler Yapılır?
Ön İnceleme aşamasında yapılacak incelemeler şöyledir;
-Tarafları sulhe teşvik etmek,
-Dava şartlarının varlığını incelemek,
-Varsa ilk itirazlar ile ilgili karar vermek,
-Hak düşürücü süre ve zamanaşımı itirazlarını değerlendirmek,
-Uyuşmazlığı tespit etmek.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 320’de Ön İnceleme aşamasında yapılacaklar sıralanmıştır;
“(1) Mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir.
(2) Daha önce karar verilemeyen hâllerde mahkeme, ilk duruşmada dava şartları ve ilk itirazlarla hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler; daha sonra tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde, anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder. Uyuşmazlık konularının tespitinden sonra hâkim, tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Tarafların sulh olup olmadıkları, sulh olmadıkları takdirde anlaşamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanağa yazılır; tutanağın altı hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat bu tutanak esas alınmak suretiyle yürütülür…”
Ön İnceleme Duruşmasının İşleyişi Nasıldır?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 140’ta
“(1) Hâkim, ön inceleme duruşmasında, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; daha sonra, tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde, anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder.
(2) Uyuşmazlık konularının tespitinden sonra hâkim, tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları, süreci ve hukuki sonuçları hakkında aydınlatarak sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder; bu konuda sonuç alınacağı kanaatine varırsa, bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin eder.
(3) Ön inceleme duruşmasının sonunda, tarafların sulh veya arabuluculuk faaliyetinden bir sonuç alıp almadıkları, sonuç alamadıkları takdirde anlaşamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanakla tespit edilir. Bu tutanağın altı, duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat bu tutanak esas alınmak suretiyle yürütülür.
(4) Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır. Zorunlu olan hâllerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edilir.” Şeklinde düzenlenmiştir. Anılan düzenlemeden de anlaşılacağı üzere sırayla;
-Dava şartı ve ilk itirazlar değerlendirilir, bu hususlarda bir eksiklik yok ise sonraki adıma geçilebilir,
-Uyuşmazlık konusu tarafların beyanları sonrası tespit edilir,
-Taraflar sulhe ve arabuluculuğa teşvik edilir,
-Son olarak da tutanak imza altına alınır.
Ön inceleme duruşması her şeyin hazır olmasına rağmen tarafların gelmemesinden kaynaklı görülemez ise hakimin takdiri ile bir kereye mahsus olmak üzere ertelenebilecektir.
Ön İnceleme Duruşmasına İlişkin Merak Edilenler
Ön inceleme duruşmasında tanık dinlenir mi?
Hukuk yargılamasında tanık dinlenmesi tahkikat aşamasına özgüdür. Bu nedenle sorunun yanıtı olumsuzdur. Ön inceleme aşaması, delillerin tartışılmasından çok dava şartları ve tarafların uzlaşmaya yönlendirilmesi amacıyla yapılır. Tanık beyanlarının alınması ve değerlendirilmesi bir sonraki aşama olan tahkikat sürecinde gerçekleştirilir.
Ön inceleme duruşmasında karar verilir mi?
Davanın hangi noktada olduğuna bağlı olarak değişkenlik gösterebilir. Eğer dava şartları veya ilk itirazlara ilişkin bir eksiklik ya da kabul söz konusuysa, mahkeme bu konularda karar verebilir. Ancak esasa ilişkin bir karar bu aşamada verilmez; esasın çözümü tahkikat sürecine bırakılır.
Ön inceleme duruşmasına mazeret sunulur mu?
Duruşmalı olarak yapılan ön incelemelerde tarafların katılımı büyük önem taşır. Ancak bazı durumlarda taraflar duruşmaya katılamayabilir. Elbette, taraflar duruşmadan önce geçerli nedenlerini açıklayan bir mazeret dilekçesi sunarak duruşmaya katılamayacaklarını bildirebilir. Bu dilekçe, mahkemenin takdirinde değerlendirilir.
Ön inceleme duruşmasına katılmayan davacı neyle karşılaşır?
Davalı ya da davacı fark etmeksizin taraflardan birinin duruşmaya katılmaması, özellikle sulh teklifinin yapılamaması ve sürecin uzaması gibi sonuçlara yol açabilir. Ön inceleme duruşmasına katılmayan davacı, dava şartlarının değerlendirilmesine ve uyuşmazlık tespitine katkı sağlayamayacağı için bazı haklarını kaybedebilir. Hâkim, davacının mazeretsiz şekilde katılmamasını davadan feragat anlamında değerlendirmez, ancak süreç aleyhine işleyebilir.
Ön inceleme duruşmasına mazeret dilekçesi nasıl yazılır?
Ön inceleme duruşmasına mazeret dilekçesi, tarafın duruşmaya katılamayacağına ilişkin beyanını içerir. Dilekçede duruşma tarihi, dosya numarası, mazeretin nedeni (örneğin sağlık, seyahat, resmi görev vb.) açıkça belirtilmeli ve mümkünse belge ile desteklenmelidir. Hâkim, bu dilekçeyi değerlendirerek duruşmanın ertelenip ertelenmeyeceğine karar verir. Geçerli bir mazeret sunulması, hak kaybı yaşanmasının önüne geçebilir.
Not: Sıkça okunan Hukuk Terimleri ve Açıklamaları başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.